Để được cấp chứng chỉ hành nghề chứng khoán, bạn phải đi qua hai lớp tách biệt: trước hết có chứng chỉ chuyên môn về chứng khoán từ các khoá học được công nhận, sau đó dự kỳ thi sát hạch do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tổ chức cho đúng loại chứng chỉ muốn xin. Đạt sát hạch rồi mới nộp hồ sơ đề nghị cấp. Ba loại chứng chỉ theo Luật Chứng khoán 2019 là môi giới chứng khoán, phân tích tài chính và quản lý quỹ.
Nhiều người mới vào nghề nhầm chứng chỉ chuyên môn (giấy chứng nhận đã học xong một chuyên đề) với chứng chỉ hành nghề (giấy cho phép làm nghề). Bài này đi theo đúng thứ tự một người sẽ trải qua: chọn loại chứng chỉ hợp với vị trí, gom chứng chỉ chuyên môn, đăng ký và dự sát hạch, lập hồ sơ xin cấp, rồi những chỗ khiến hồ sơ bị trả lại. Các con số như số chuyên đề, điểm đạt, lệ phí thi thay đổi theo thông tư hướng dẫn, nên bài chỉ đi theo nguyên lý.
Ba loại chứng chỉ, ba phạm vi công việc
Trước khi đăng ký học, bạn cần biết mình đang nhắm tới vị trí nào trong công ty chứng khoán hoặc công ty quản lý quỹ, vì mỗi loại chứng chỉ mở ra một phạm vi việc khác nhau. Bảng dưới gom theo cách các công ty thường bố trí người, không thay cho danh mục nghiệp vụ trong thông tư hướng dẫn.
| Loại chứng chỉ | Vị trí hay gặp | Phạm vi theo nguyên tắc chung | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Môi giới chứng khoán | Chuyên viên môi giới, chăm sóc khách hàng giao dịch | Hẹp nhất, xoay quanh nhận lệnh, môi giới và tư vấn cho khách | Đủ cho người làm khối khách hàng cá nhân; muốn sang phân tích phải thi thêm |
| Phân tích tài chính | Phân tích, tư vấn đầu tư, tư vấn tài chính doanh nghiệp, bảo lãnh phát hành, tự doanh | Rộng hơn môi giới, bao phần lớn nghiệp vụ của công ty chứng khoán | Phần thi nặng về phân tích báo cáo tài chính và định giá |
| Quản lý quỹ | Chuyên viên, giám đốc đầu tư tại công ty quản lý quỹ | Rộng nhất, thêm quản lý quỹ và quản lý danh mục đầu tư | Nhiều chuyên đề nhất; hợp với người đi đường quản lý tài sản lâu dài |
Nguyên tắc phân tầng này giúp bạn khỏi học thừa hoặc thiếu: người có chứng chỉ rộng hơn thường làm được phần việc của chứng chỉ hẹp hơn, nhưng chiều ngược lại thì không. Danh mục nghiệp vụ chính xác của từng loại nằm trong thông tư hướng dẫn Luật Chứng khoán; bạn đối chiếu bản hiện hành trên trang của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trước khi chốt.
Lớp thứ nhất: chứng chỉ chuyên môn về chứng khoán
Luật Chứng khoán 2019 đặt điều kiện người xin chứng chỉ hành nghề phải có trình độ chuyên môn về chứng khoán. Trên thực tế, điều kiện này được chứng minh bằng các chứng chỉ chuyên môn, mỗi chứng chỉ ứng với một chuyên đề như kiến thức cơ bản về chứng khoán và thị trường, pháp luật về chứng khoán, phân tích và đầu tư, môi giới và tư vấn, quản lý quỹ. Mỗi loại chứng chỉ hành nghề đòi một tổ hợp chuyên đề khác nhau; quản lý quỹ đòi nhiều nhất.
Các khoá học này do tổ chức đào tạo được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chấp thuận tổ chức. Học xong một chuyên đề và đạt bài kiểm tra cuối khoá thì được cấp chứng chỉ chuyên môn cho chuyên đề đó. Bạn có thể học dần từng chuyên đề, không phải học trọn một lần, nhưng nên giữ bản gốc của từng chứng chỉ cẩn thận vì hồ sơ dự thi và hồ sơ xin cấp đều cần.
Người có bằng cấp hoặc chứng chỉ quốc tế trong lĩnh vực tài chính, đầu tư có thể được xem xét miễn một số chuyên đề hoặc chỉ phải thi phần pháp luật Việt Nam. Danh sách chứng chỉ được công nhận và phạm vi miễn có thể thay đổi, nên trước khi bỏ thời gian học lại, bạn đề nghị tổ chức đào tạo hoặc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước xác nhận bằng văn bản trường hợp của mình.
Một điểm hay bị bỏ sót: điều kiện về trình độ học vấn chung (tốt nghiệp đại học trở lên) là điều kiện riêng, không thay được bằng chứng chỉ chuyên môn. Người chưa có bằng đại học vẫn có thể học các chuyên đề, nhưng chưa đủ điều kiện xin chứng chỉ hành nghề.
Đi từ lúc quyết định đến lúc cầm chứng chỉ
Trình tự dưới đây là khung chung mà phần lớn người xin chứng chỉ đi qua. Mỗi bước có thông báo riêng về thời gian và cách đăng ký; bạn theo dõi trang của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước để không lỡ đợt.
- Chọn loại chứng chỉ theo vị trí đang làm hoặc định làm; hỏi bộ phận nhân sự của công ty xem họ cần loại nào cho vị trí đó.
- Lập danh sách chuyên đề mà loại chứng chỉ đó đòi hỏi, đối chiếu với chứng chỉ chuyên môn bạn đã có, xác định phần còn thiếu.
- Học và lấy chứng chỉ chuyên môn cho các chuyên đề còn thiếu tại tổ chức đào tạo được chấp thuận.
- Theo dõi thông báo kỳ thi sát hạch, đăng ký dự thi đúng loại chứng chỉ, nộp giấy tờ chứng minh đủ điều kiện dự thi và nộp lệ phí theo mức công bố của kỳ thi đó.
- Dự thi; thường gồm phần pháp luật và phần chuyên môn tương ứng với loại chứng chỉ. Nhận thông báo kết quả.
- Lập hồ sơ đề nghị cấp chứng chỉ hành nghề gửi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước theo mẫu và danh mục giấy tờ hiện hành.
- Nhận chứng chỉ, kiểm tra kỹ họ tên, ngày sinh, số giấy tờ tuỳ thân và loại chứng chỉ; sai sót thì đề nghị điều chỉnh ngay.
Kết quả sát hạch thường có giá trị trong một khoảng thời gian nhất định để bạn nộp hồ sơ xin cấp. Đừng để kết quả nằm trong ngăn kéo quá lâu; quá hạn có thể phải thi lại. Thời hạn cụ thể bạn đọc trong thông báo kết quả hoặc hỏi lại cơ quan tổ chức thi.
Chuẩn bị cho kỳ sát hạch theo đúng loại chứng chỉ
Phần pháp luật là phần chung, nhưng đừng coi nhẹ. Phần này hỏi về Luật Chứng khoán, nghĩa vụ của người hành nghề, hành vi bị cấm, công bố thông tin, giao dịch nội bộ. Người làm lâu năm hay trượt phần này vì quen làm theo thói quen của công ty mà không nắm câu chữ trong luật. Đọc thẳng văn bản luật và thông tư, đừng chỉ học qua tài liệu tóm tắt.
Phần chuyên môn bám theo công việc thật. Với môi giới, trọng tâm là quy trình giao dịch, lệnh, thanh toán bù trừ, quản lý tài khoản khách hàng. Với phân tích tài chính, trọng tâm là đọc báo cáo tài chính, các phương pháp định giá, phân tích ngành. Với quản lý quỹ, có thêm lý thuyết danh mục, quản trị rủi ro, đo lường hiệu quả đầu tư.
Luyện bài tính bằng tay. Các câu định giá, lợi suất trái phiếu, chiết khấu dòng tiền thường đòi bạn tính nhanh. Người quen dùng bảng tính trong công việc dễ lúng túng khi chỉ có máy tính cầm tay. Hãy kiểm tra trước loại máy tính được mang vào phòng thi.
Dùng văn bản đúng thời điểm. Đề thi bám theo pháp luật hiện hành tại thời điểm thi. Tài liệu ôn cũ có thể còn quy định đã bị thay, nhất là các thông tư hướng dẫn đã sửa sau năm 2021. Khi gặp mâu thuẫn giữa tài liệu ôn và văn bản đang có hiệu lực, theo văn bản.
Thi trượt không phải là hết đường. Bạn có thể đăng ký dự các đợt sau. Ghi lại phần nào mất điểm để ôn có trọng tâm, thay vì học lại toàn bộ từ đầu.
Hồ sơ xin cấp: những giấy tờ thường có và chỗ hay vướng
Danh mục chính xác do thông tư hướng dẫn quy định và có thể đã được chuyển sang nộp trực tuyến một phần. Về nguyên tắc, một bộ hồ sơ đề nghị cấp chứng chỉ hành nghề chứng khoán thường gồm:
- Đơn đề nghị cấp chứng chỉ theo mẫu, ghi đúng loại chứng chỉ đã sát hạch đạt.
- Bản sao giấy tờ tuỳ thân còn hiệu lực; thông tin phải khớp với các chứng chỉ chuyên môn và kết quả thi.
- Bản sao văn bằng tốt nghiệp đại học trở lên; văn bằng nước ngoài có thể cần thủ tục công nhận hoặc hợp pháp hoá theo quy định.
- Bản sao các chứng chỉ chuyên môn về chứng khoán tương ứng, hoặc giấy tờ chứng minh thuộc diện được miễn.
- Giấy tờ chứng minh đạt kỳ thi sát hạch phù hợp với loại chứng chỉ đề nghị cấp.
- Phiếu lý lịch tư pháp hoặc bản khai về việc không thuộc trường hợp bị cấm, tuỳ yêu cầu hiện hành.
- Ảnh theo quy cách nêu trong hướng dẫn.
Lỗi hay gặp nhất là thông tin không khớp giữa các giấy: căn cước mới đổi số, chứng chỉ chuyên môn cũ ghi số chứng minh nhân dân cũ, tên có dấu khác nhau. Gặp trường hợp này, bạn kèm giấy xác nhận thông tin cư trú hoặc giấy tờ chứng minh hai số là của cùng một người. Lỗi thứ hai là chứng chỉ chuyên môn thiếu một chuyên đề vì nhầm giữa các loại chứng chỉ hành nghề.
Có chứng chỉ rồi vẫn chưa được làm nghề ngay
Cầm chứng chỉ hành nghề trong tay không có nghĩa bạn đã là người hành nghề chứng khoán. Theo Luật Chứng khoán 2019, chứng chỉ chỉ có giá trị hành nghề khi bạn làm việc tại một công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ hoặc chi nhánh của các tổ chức nước ngoài trong lĩnh vực này được phép hoạt động tại Việt Nam, và công ty đó đã thực hiện việc báo cáo, đăng ký người hành nghề theo quy định.
Người có chứng chỉ nhưng đang làm ở ngân hàng, công ty kiểm toán hay doanh nghiệp sản xuất thì chỉ đơn giản là người có chứng chỉ, không được tự nhận tư vấn đầu tư chứng khoán cho người khác để thu phí. Đây là ranh giới nhiều người trẻ vướng khi mở kênh chia sẻ kiến thức đầu tư: chia sẻ kiến thức chung là một chuyện, nhận tiền để khuyến nghị mua bán mã cụ thể cho từng người là chuyện khác.
Sau khi đi làm, bạn còn nghĩa vụ tham gia chương trình cập nhật kiến thức định kỳ theo yêu cầu của cơ quan quản lý. Phần này, cùng việc chuyển công ty và các trường hợp bị thu hồi chứng chỉ, có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Ví dụ giả định: chọn sai loại chứng chỉ
Ví dụ giả định: chị H ở Đà Nẵng làm chăm sóc khách hàng tại một công ty chứng khoán, học xong các chuyên đề cho chứng chỉ môi giới và thi đạt. Hai năm sau, công ty mở bộ phận tư vấn tài chính doanh nghiệp và muốn chuyển chị sang. Chị phát hiện phạm vi chứng chỉ môi giới không bao phần việc mới, phải học thêm chuyên đề phân tích và đầu tư, rồi dự sát hạch cho chứng chỉ phân tích tài chính.
Việc học thêm không thừa, nhưng chị mất gần một năm chờ đủ điều kiện, trong khi đồng nghiệp chọn ngay chứng chỉ phân tích tài chính từ đầu thì chuyển được ngay. Bài học là: khi chưa chắc mình sẽ đi hướng nào, hãy hỏi trước lộ trình nghề trong công ty và cân nhắc lấy loại chứng chỉ rộng hơn nếu sức học cho phép.
Ngược lại, người chỉ định làm môi giới lâu dài thì không cần ép mình theo chứng chỉ quản lý quỹ. Chọn đúng với đường nghề quan trọng hơn chọn loại "cao nhất". Nếu bạn còn phân vân về điều kiện của một trường hợp cụ thể, như bằng nước ngoài hoặc từng có vi phạm, nên hỏi thẳng Ủy ban Chứng khoán Nhà nước bằng văn bản trước khi nộp hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Chứng chỉ chuyên môn chứng khoán và chứng chỉ hành nghề chứng khoán khác nhau thế nào?
Chứng chỉ chuyên môn xác nhận bạn đã học xong và đạt một chuyên đề tại tổ chức đào tạo được chấp thuận. Chứng chỉ hành nghề do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cấp sau khi bạn có đủ chứng chỉ chuyên môn, đạt sát hạch và đáp ứng các điều kiện khác. Chỉ chứng chỉ hành nghề mới cho phép làm nghề tại công ty chứng khoán.
Chưa tốt nghiệp đại học có thi được chứng chỉ hành nghề chứng khoán không?
Bạn có thể học các chuyên đề để lấy chứng chỉ chuyên môn, nhưng Luật Chứng khoán 2019 đặt điều kiện trình độ từ đại học trở lên để được cấp chứng chỉ hành nghề. Nên kiểm tra điều kiện dự thi trong thông báo của từng kỳ trước khi đăng ký, tránh mất lệ phí.
Có chứng chỉ quốc tế về đầu tư thì có phải học lại các chuyên đề không?
Một số chứng chỉ quốc tế có thể được xem xét miễn một phần chuyên đề hoặc chỉ phải thi phần pháp luật Việt Nam. Danh sách và phạm vi miễn do văn bản hướng dẫn quy định và có thể thay đổi, nên bạn đề nghị cơ quan quản lý xác nhận trường hợp của mình bằng văn bản.
Đã có chứng chỉ môi giới, muốn làm phân tích thì có phải thi lại từ đầu không?
Thường không phải học lại các chuyên đề đã có. Bạn bổ sung chuyên đề còn thiếu cho chứng chỉ phân tích tài chính, rồi dự sát hạch cho loại chứng chỉ mới. Chứng chỉ chuyên môn đã cấp trước đó vẫn được dùng nếu còn phù hợp theo quy định hiện hành.
Thi đạt sát hạch nhưng chưa có công ty nhận thì có xin cấp chứng chỉ được không?
Việc cấp chứng chỉ hành nghề không bắt buộc bạn phải đang làm ở công ty chứng khoán. Tuy nhiên chứng chỉ chỉ dùng để hành nghề khi bạn làm việc tại tổ chức được phép. Lưu ý kết quả sát hạch có thời hạn để nộp hồ sơ xin cấp, nên đừng để quá lâu.
Lệ phí thi và lệ phí cấp chứng chỉ hành nghề chứng khoán là bao nhiêu?
Mức lệ phí được công bố theo từng kỳ thi và văn bản về phí, lệ phí hiện hành, có thể điều chỉnh theo thời gian. Bạn xem thông báo của kỳ thi mình đăng ký trên trang của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước thay vì dựa vào con số truyền miệng.