Người hành nghề chứng khoán vẫn được đầu tư cho chính mình, nhưng phải theo một số giới hạn mà nhà đầu tư thường không có: tài khoản giao dịch của bạn mở tại chính công ty nơi bạn làm việc, không được dùng thông tin có được từ công việc để giao dịch, và lệnh của khách luôn phải được ưu tiên trước lệnh của bạn. Quy chế nội bộ của từng công ty thường còn chặt hơn luật.
Bài viết cho môi giới, chuyên viên phân tích, chuyên viên quản lý quỹ đang có chứng chỉ và đang làm việc tại một công ty chứng khoán hoặc công ty quản lý quỹ. Mục đích là giúp bạn nhìn ra những tình huống đời thường dễ biến thành vi phạm: dùng tài khoản người nhà, đặt lệnh trước khi ra báo cáo, giao dịch theo lệnh lớn của khách. Bài không bàn chuyện nên mua mã nào.
Vì sao người trong nghề bị giới hạn hơn nhà đầu tư thường
Một người môi giới thấy hàng trăm lệnh của khách mỗi ngày. Một chuyên viên phân tích biết báo cáo của mình sẽ khuyến nghị gì trước khi nó được phát hành. Một chuyên viên quản lý quỹ biết quỹ sắp mua vào một khối lượng lớn. Đó là những thông tin có thể làm giá thay đổi, và người nắm trước có lợi thế mà thị trường không có. Toàn bộ giới hạn với người hành nghề xuất phát từ chỗ này.
Luật Chứng khoán 2019 xử lý bằng hai lớp. Lớp thứ nhất là các hành vi bị cấm áp dụng cho mọi người, như giao dịch dựa trên thông tin nội bộ hay thao túng thị trường; người hành nghề đứng gần thông tin nên dễ rơi vào hơn. Lớp thứ hai là nghĩa vụ riêng của người hành nghề, trong đó có giới hạn về nơi mở tài khoản và về việc làm việc cho nhiều tổ chức cùng lúc.
Bên cạnh luật, mỗi công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ đều có quy chế nội bộ về giao dịch cá nhân của nhân viên. Quy chế này thường thêm các yêu cầu như khai báo tài khoản của người có liên quan, xin phép trước khi giao dịch một số mã, giữ chứng khoán tối thiểu một khoảng thời gian. Vi phạm quy chế nội bộ có thể dẫn tới kỷ luật lao động dù chưa tới mức vi phạm pháp luật.
Những quy tắc nền mà người hành nghề cần nhớ
Mở tài khoản tại chính công ty nơi bạn làm việc. Luật Chứng khoán quy định người hành nghề làm việc tại công ty chứng khoán chỉ được mở tài khoản giao dịch cho mình tại chính công ty đó. Mục đích là để công ty giám sát được giao dịch của nhân viên. Nếu trước khi vào làm bạn đã có tài khoản ở công ty khác, cần xử lý theo hướng dẫn của bộ phận tuân thủ, không lặng lẽ giữ nguyên.
Không dùng thông tin có được từ công việc. Lệnh lớn sắp đặt của khách, nội dung báo cáo chưa công bố, kế hoạch phát hành của doanh nghiệp mà công ty đang tư vấn — mọi thông tin chưa công khai có được nhờ vị trí công việc đều không được dùng để giao dịch, và không được tiết lộ cho người khác giao dịch.
Lệnh của khách đi trước. Khi bạn và khách cùng muốn mua hoặc bán một mã trong cùng điều kiện, lệnh của khách phải được thực hiện trước. Đặt lệnh của mình chen trước để hưởng giá tốt hơn là hành vi gây thiệt hại cho khách, thường bị xử lý nặng.
Không nhận uỷ quyền quản lý tài khoản của khách để tự quyết. Nhiều tranh chấp sinh ra khi khách đưa mật khẩu, nhờ môi giới "đánh hộ". Dù khách tự nguyện, việc tự quyết định mua bán thay khách ngoài phạm vi dịch vụ được công ty cung cấp và ký hợp đồng đầy đủ là rủi ro lớn cho chính bạn.
Một người, một nơi hành nghề. Người hành nghề không được đồng thời hành nghề cho hai công ty chứng khoán hoặc quản lý quỹ. Làm cộng tác cho một nơi khác, kể cả chỉ "giới thiệu khách", cần hỏi bộ phận tuân thủ trước.
Tình huống hay gặp và cách xử lý an toàn
Phần lớn vi phạm của người hành nghề không bắt đầu từ ý định gian lận, mà từ thói quen thuận tay. Bảng dưới gom những tình huống thường gặp, kèm rủi ro và cách làm an toàn hơn.
| Tình huống | Rủi ro | Cách làm an toàn hơn |
|---|---|---|
| Dùng tài khoản đứng tên vợ, chồng, cha mẹ để giao dịch thay mình | Bị coi là lách quy định về nơi mở tài khoản; nếu kèm thông tin nội bộ thì nặng hơn | Khai báo tài khoản người có liên quan theo quy chế; không tự quyết định giao dịch trên tài khoản người khác |
| Biết khách sắp đặt lệnh mua lớn, mua trước một ít | Hành vi chạy trước lệnh khách, gây thiệt hại cho khách | Không giao dịch mã đó cho tới khi lệnh khách hoàn tất và thông tin đã công khai |
| Chuyên viên phân tích mua mã mình sắp khuyến nghị | Xung đột lợi ích, có thể bị coi là dùng thông tin chưa công bố | Tuân thủ thời gian cấm giao dịch quanh ngày phát hành báo cáo theo quy chế; công bố lợi ích nắm giữ nếu quy chế yêu cầu |
| Chia sẻ nhận định trong nhóm chat bạn bè | Nếu nhận định dựa trên thông tin nội bộ thì là tiết lộ thông tin | Chỉ chia sẻ thông tin đã công khai; không nói "sắp có tin" |
| Giữ mật khẩu tài khoản của khách để tiện đặt lệnh | Tranh chấp khi lỗ, khó chứng minh lệnh do ai đặt | Khách tự đặt lệnh hoặc dùng dịch vụ uỷ thác hợp pháp của công ty có hợp đồng rõ ràng |
Điểm chung của các cách làm an toàn là để lại dấu vết minh bạch: khai báo, xin phép, chờ thông tin công khai. Khi bị kiểm tra, dấu vết đó là thứ bảo vệ bạn tốt nhất.
Tài khoản người có liên quan: khai báo đến đâu
Luật nhìn vào người có liên quan của người hành nghề vì đó là đường dẫn thông tin quen thuộc nhất. Người có liên quan thường gồm vợ, chồng, cha mẹ, con, anh chị em ruột và một số quan hệ khác theo định nghĩa của luật. Nhiều công ty yêu cầu nhân viên khai báo các tài khoản chứng khoán của nhóm người này khi mới vào làm và cập nhật khi có thay đổi.
Khai báo không có nghĩa người thân bạn bị cấm đầu tư. Họ vẫn tự do mở tài khoản, mua bán theo quyết định của họ. Điều công ty và cơ quan quản lý muốn biết là liệu có dòng thông tin từ bạn sang họ hay không. Nếu bạn là người thực sự quyết định mọi lệnh trên tài khoản của người thân, thì về bản chất đó là giao dịch của bạn, và mọi giới hạn với bạn áp lên tài khoản đó.
Một thói quen tốt là tách hẳn: người thân tự quyết, tự đặt lệnh; bạn không gợi ý mã đang có thông tin trong công việc. Khi người thân hỏi, bạn có thể chia sẻ kiến thức chung như cách đọc báo cáo tài chính, nhưng tránh đưa ra khuyến nghị cụ thể dựa trên điều bạn biết từ vị trí công việc.
Phạm vi người có liên quan và nghĩa vụ khai báo cụ thể nằm trong luật, thông tư hướng dẫn và quy chế từng công ty. Bạn hỏi bộ phận tuân thủ để có danh sách chính xác.
Giao dịch nội bộ và công bố thông tin khi bạn kiêm vị trí khác
Một số người hành nghề đồng thời là cổ đông, người quản lý hoặc người có liên quan của doanh nghiệp niêm yết. Khi đó, ngoài giới hạn của người hành nghề, bạn còn chịu nghĩa vụ của người nội bộ:
- Báo cáo trước và sau khi giao dịch cổ phiếu của doanh nghiệp đó theo quy định về công bố thông tin.
- Không giao dịch trong các khoảng thời gian nhạy cảm như trước khi công bố báo cáo tài chính, theo quy chế của doanh nghiệp.
- Không tham gia tư vấn, phân tích, môi giới cho khách về chính mã đó khi có xung đột lợi ích, hoặc phải công bố xung đột theo quy chế công ty.
- Báo cho bộ phận tuân thủ của công ty chứng khoán biết vị trí kiêm nhiệm để được hướng dẫn.
- Cẩn thận với giao dịch của người có liên quan, vì nghĩa vụ báo cáo có thể áp lên cả họ.
Hai bộ quy tắc này chồng lên nhau và đều có chế tài. Khi không chắc mình có thuộc diện người nội bộ hay không, cách an toàn là hỏi bộ phận tuân thủ và đọc quy định công bố thông tin hiện hành trước khi đặt lệnh.
Mới vào nghề mà đã có sẵn danh mục: dọn lại từ ngày đầu
Nhiều người bước vào công ty chứng khoán khi đã là nhà đầu tư nhiều năm, có tài khoản ở một hai công ty khác, có danh mục đang nắm giữ, thậm chí có giao dịch ký quỹ. Ngày ký hợp đồng lao động là lúc nên dọn lại mọi thứ cho khớp với vai trò mới, thay vì đợi bộ phận tuân thủ phát hiện.
Việc đầu tiên là liệt kê toàn bộ tài khoản chứng khoán đứng tên mình và tài khoản của người có liên quan mà bạn đang tham gia quyết định. Việc thứ hai là hỏi bộ phận tuân thủ cách xử lý tài khoản ở công ty khác: chuyển chứng khoán về tài khoản mở tại công ty mới, đóng tài khoản cũ, hay một cách khác theo hướng dẫn hiện hành. Việc thứ ba là khai báo các mã đang nắm giữ nếu quy chế yêu cầu, nhất là mã thuộc doanh nghiệp mà bộ phận của bạn đang phụ trách.
Danh mục có sẵn không phải là vấn đề; vấn đề là giữ nó trong im lặng. Khai báo đầy đủ ngay từ đầu giúp mọi giao dịch về sau của bạn có điểm xuất phát rõ ràng khi cần đối chiếu.
Khi bị kiểm tra hoặc bị khách khiếu nại
Bộ phận tuân thủ của công ty và cơ quan quản lý có công cụ đối chiếu giao dịch của nhân viên với lệnh của khách và với thời điểm công bố thông tin. Một giao dịch trùng thời điểm đáng ngờ có thể bị yêu cầu giải trình, dù bạn không có ý gian lận. Vì vậy, nhật ký lý do giao dịch, email, tin nhắn công việc được lưu đúng quy định là tài liệu quan trọng để chứng minh bạn quyết định dựa trên thông tin công khai.
Nếu bị yêu cầu giải trình, trả lời bằng văn bản, trung thực, kèm chứng cứ. Đừng xoá tin nhắn hay thay đổi dữ liệu, vì việc đó thường bị nhìn như che giấu. Nếu vụ việc có dấu hiệu nghiêm trọng như bị nghi giao dịch nội gián hoặc thao túng, hậu quả có thể tới thu hồi chứng chỉ hành nghề và xử phạt, thậm chí trách nhiệm hình sự trong trường hợp đủ yếu tố cấu thành.
Ở giai đoạn đó, bạn nên có luật sư đi cùng trước khi trả lời cơ quan quản lý. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu về quyền và nghĩa vụ của mình. Còn với khiếu nại của khách về một lệnh cụ thể, hồ sơ lệnh, ghi âm cuộc gọi và hợp đồng dịch vụ thường là căn cứ để công ty xem xét.
Câu hỏi thường gặp
Môi giới chứng khoán có được mở tài khoản ở công ty khác không?
Theo Luật Chứng khoán 2019, người hành nghề làm việc tại công ty chứng khoán chỉ được mở tài khoản giao dịch cho mình tại chính công ty đó. Nếu bạn đã có tài khoản ở nơi khác trước khi vào làm, hãy báo bộ phận tuân thủ để được hướng dẫn xử lý.
Người thân của môi giới có bị cấm mua cổ phiếu không?
Không. Người thân vẫn tự do đầu tư theo quyết định của họ. Tuy vậy, công ty có thể yêu cầu bạn khai báo tài khoản của người có liên quan, và nếu bạn là người thực sự ra quyết định trên tài khoản đó thì các giới hạn của người hành nghề áp lên cả tài khoản ấy.
Chuyên viên phân tích có được nắm giữ cổ phiếu mình viết báo cáo không?
Có thể được, nhưng thường phải tuân theo quy chế công ty về khai báo lợi ích nắm giữ và thời gian không được giao dịch quanh ngày phát hành báo cáo. Mục đích là tránh tình trạng khuyến nghị để có lợi cho chính danh mục của mình.
Khách đưa mật khẩu nhờ đặt lệnh hộ thì có sao không?
Đây là tình huống dễ tranh chấp nhất. Khi có lỗ, rất khó chứng minh lệnh do ai quyết định. Nếu khách muốn uỷ thác, họ nên dùng dịch vụ uỷ thác hợp pháp có hợp đồng; còn bạn nên từ chối giữ mật khẩu và để khách tự đặt lệnh.
Vi phạm quy chế giao dịch cá nhân của công ty thì bị xử lý thế nào?
Tuỳ mức độ, vi phạm quy chế nội bộ có thể dẫn tới nhắc nhở, kỷ luật lao động hoặc chấm dứt hợp đồng. Nếu hành vi đồng thời vi phạm Luật Chứng khoán, còn có thể bị cơ quan quản lý xử phạt và thu hồi chứng chỉ hành nghề.
Chia sẻ nhận định thị trường trên mạng xã hội có bị coi là vi phạm không?
Chia sẻ kiến thức và nhận định dựa trên thông tin công khai thường không phải vi phạm. Rủi ro phát sinh khi nội dung dựa trên thông tin chưa công bố, khi bạn kêu gọi mua bán mã cụ thể để có lợi cho vị thế của mình, hoặc khi trái quy chế truyền thông của công ty.