Người từng bị kết án vẫn có thể xin chứng chỉ, giấy phép hành nghề ở nhiều nghề sau khi đã chấp hành xong bản án và được xoá án tích; khi đó, theo Bộ luật Hình sự, người được xoá án tích coi như chưa bị kết án. Nhưng một số nghề đặt điều kiện chặt hơn: chặn cả người đã bị kết án về một số loại tội, kể cả khi án tích đã được xoá. Ngoài ra, trong thời gian đang bị truy cứu, đang chấp hành án hoặc đang bị toà cấm hành nghề, gần như mọi nghề đều không cấp.
Bài này viết cho người từng có bản án muốn trở lại nghề, cho gia đình họ, và cho người tuyển dụng đang phân vân. Bài không bàn chuyện vụ án, chỉ bàn tư cách hành nghề sau đó, theo nguyên tắc chung và theo từng nhóm nghề.
Ba trạng thái pháp lý cần tách bạch
Trạng thái thứ nhất là đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự: đã bị khởi tố, đang điều tra, truy tố hoặc xét xử, chưa có bản án có hiệu lực. Nhiều luật nghề nghiệp đặt điều kiện "không đang bị truy cứu", nên trong giai đoạn này hồ sơ cấp chứng chỉ thường bị từ chối hoặc tạm dừng, dù người đó chưa bị coi là có tội.
Trạng thái thứ hai là đã có bản án và đang chấp hành hoặc vừa chấp hành xong nhưng chưa được xoá án tích. Đây là giai đoạn người đó "có án tích". Với các nghề có điều kiện "không có án tích", hồ sơ chưa thể được chấp nhận.
Trạng thái thứ ba là đã được xoá án tích. Bộ luật Hình sự 2015 quy định xoá án tích đương nhiên hoặc theo quyết định của toà án tuỳ loại tội, sau khi đã chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách hoặc hết thời hiệu thi hành bản án, và đã qua một khoảng thời gian không phạm tội mới. Người được xoá án tích coi như chưa bị kết án. Phiếu lý lịch tư pháp số 1 không còn ghi án đó.
Lẫn ba trạng thái này là nguồn gốc của rất nhiều lo lắng không cần thiết, và cả những hồ sơ nộp quá sớm rồi bị trả. Trước khi hỏi "có xin được không", hãy xác định mình đang ở trạng thái nào, ngày nào chuyển sang trạng thái tiếp theo, và giấy tờ nào chứng minh điều đó.
Mức chặt của từng nhóm nghề
Bảng ở mức nguyên lý, để bạn biết nghề mình thuộc nhóm nào. Tên tội, mức độ, cụm "kể cả đã xoá án tích" của từng nghề phải đọc trong luật nghề đó, bản hiện hành.
| Nhóm nghề | Điều kiện nhân thân thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nghề bổ trợ tư pháp: luật sư, công chứng viên, thừa phát lại, đấu giá viên | Chặt nhất: chặn người có án tích; một số loại tội bị chặn kể cả khi đã xoá | Đọc kỹ danh sách trường hợp không được cấp, không được bổ nhiệm |
| Khám bệnh, chữa bệnh và dược | Không đang bị truy cứu, không đang chấp hành án, không đang bị cấm hành nghề | Sau khi chấp hành xong và hết thời hạn cấm, thường xét theo điều kiện chung |
| Kế toán, kiểm toán, thẩm định giá | Không đang bị truy cứu; có quy định riêng với người bị kết án về tội liên quan kinh tế, chức vụ | Kế toán còn có danh sách người không được làm kế toán |
| Xây dựng, nghề kỹ thuật | Chủ yếu năng lực hành vi dân sự, không đang bị cấm hành nghề | Án tích thường không phải rào cản trực tiếp sau khi chấp hành xong |
| Chứng khoán, bảo hiểm, ngân hàng | Thường chặt với tội phạm kinh tế, tài chính | Có thể có thêm tiêu chuẩn của cơ quan quản lý ngành |
Cột ghi chú cho thấy một điều quan trọng: loại tội có liên quan tới nghề hay không thường quan trọng hơn mức hình phạt. Người từng bị kết án về tội liên quan tài chính sẽ gặp khó ở nghề tài chính hơn là ở nghề kỹ thuật.
Hình phạt bổ sung cấm hành nghề: một lớp riêng
Do toà án tuyên. Ngoài hình phạt chính, toà có thể tuyên hình phạt bổ sung cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định trong một thời hạn, khi tội phạm gắn với nghề đó. Ví dụ, người phạm tội trong khi hành nghề khám chữa bệnh có thể bị cấm hành nghề y một thời gian.
Tính thời hạn riêng. Thời hạn cấm thường bắt đầu từ khi chấp hành xong hình phạt tù hoặc từ khi bản án có hiệu lực với hình phạt khác. Hết thời hạn này mới đặt vấn đề xin lại chứng chỉ.
Ghi trong lý lịch tư pháp. Thông tin cấm hành nghề, cấm đảm nhiệm chức vụ được ghi nhận trong cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp và có thể thể hiện trên phiếu khi được yêu cầu.
Không giống tước chứng chỉ hành chính. Bị xử phạt vi phạm hành chính bằng hình thức tước quyền sử dụng chứng chỉ có thời hạn là chuyện khác hẳn, không phải án tích, không ghi vào lý lịch tư pháp.
Người muốn trở lại nghề nên làm gì
Trình tự dưới đây giúp bạn không tốn công làm hồ sơ khi chưa đủ điều kiện, và không bỏ lỡ khi đã đủ:
- Đọc lại bản án để biết chính xác tội danh, hình phạt chính, hình phạt bổ sung, ngày bản án có hiệu lực.
- Xác định ngày chấp hành xong từng phần: hình phạt chính, thời gian thử thách nếu có, hình phạt bổ sung, nghĩa vụ dân sự trong bản án.
- Đối chiếu Bộ luật Hình sự để biết bạn thuộc diện xoá án tích đương nhiên hay phải làm đơn xin toà xoá, và mốc thời gian.
- Xin phiếu lý lịch tư pháp số 1 để kiểm phiếu đã thể hiện việc xoá án tích chưa; nếu chưa dù đủ điều kiện, đề nghị cơ quan có thẩm quyền xác nhận.
- Đọc điều kiện của nghề muốn trở lại, đặc biệt các cụm "kể cả trường hợp đã được xoá án tích".
- Nếu điều kiện cho phép, chuẩn bị hồ sơ bình thường; khai trung thực trong bản tự khai, không giấu.
Bước thứ hai hay bị xem nhẹ. Phần bồi thường, án phí, tiền phạt trong bản án cũng là một phần của việc chấp hành xong bản án. Còn nợ một khoản dân sự theo bản án mà chưa có xác nhận của cơ quan thi hành án thì mốc xoá án tích có thể chưa bắt đầu tính, dù bạn đã ra tù từ lâu.
Ví dụ giả định: dược sĩ muốn quay lại nhà thuốc
Ví dụ giả định: chị Mai là dược sĩ đại học, từng phụ trách chuyên môn một nhà thuốc ở Cần Thơ. Chị bị kết án về một tội không liên quan đến dược, nhận hình phạt tù cho hưởng án treo, kèm thời gian thử thách. Bản án không tuyên cấm hành nghề dược. Trong thời gian chấp hành bản án, chị thôi làm phụ trách chuyên môn, nhà thuốc phải bố trí người khác thay. Câu hỏi của chị là bao giờ được đứng tên trở lại.
Trong thời gian thử thách, chị chưa thể nộp hồ sơ đăng ký hành nghề trở lại, vì vẫn đang trong giai đoạn chấp hành bản án. Khi hết thời gian thử thách, chị thuộc diện được xoá án tích đương nhiên theo Bộ luật Hình sự. Chị xin phiếu lý lịch tư pháp số 1 và thấy phiếu đã ghi "không có án tích".
Lúc này chị đối chiếu điều kiện cấp chứng chỉ hành nghề dược theo Luật Dược hiện hành, chuẩn bị lại giấy xác nhận thời gian thực hành và các giấy tờ khác. Vì đã nghỉ nghề một thời gian, chị cũng kiểm yêu cầu cập nhật kiến thức chuyên môn trước khi nộp. Câu chuyện của chị cho thấy án tích không đóng cửa vĩnh viễn với nghề dược; điều làm hồ sơ chậm thường là giấy tờ chuyên môn cần làm lại, không phải bản án.
Về phía người tuyển dụng
Doanh nghiệp, phòng khám, văn phòng thường lo lắng khi biết ứng viên từng có án. Điều cần phân biệt là tư cách hành nghề (do cơ quan cấp chứng chỉ xét) và quyết định tuyển dụng (do bạn quyết). Khi người đó đã được cấp chứng chỉ hợp lệ, họ đủ tư cách hành nghề theo luật.
Pháp luật không bắt doanh nghiệp từ chối người đã được xoá án tích, và việc đối xử phân biệt chỉ vì một bản án đã xoá thường không có cơ sở. Với vị trí nhạy cảm như giữ tiền, giữ tài sản, doanh nghiệp có thể đặt tiêu chuẩn nội bộ hợp lý, nhưng nên áp dụng nhất quán và có lý do gắn với công việc.
Với vị trí mà luật yêu cầu không có án tích, như kế toán ở một số trường hợp, người tuyển dụng có trách nhiệm kiểm. Cách kiểm đúng là yêu cầu phiếu lý lịch tư pháp theo quy định, không tự đi hỏi han quá khứ của người ta ngoài phạm vi cần thiết.
Khi nào nên hỏi người làm nghề luật
Bản án có nhiều tội, nhiều hình phạt, có phần dân sự chưa thi hành xong; hoặc bản án ở nước ngoài; hoặc bạn đã được đặc xá, ân giảm — trong các trường hợp này việc tính mốc xoá án tích không đơn giản. Một sai sót trong cách tính có thể làm hồ sơ bị từ chối, hoặc ngược lại khiến bạn chờ lâu hơn cần thiết.
Tương tự, nếu luật nghề bạn muốn theo có cụm "kể cả đã được xoá án tích" kèm danh sách loại tội, việc xác định tội của bạn có thuộc danh sách đó không cần đọc cả bản án lẫn điều luật. Đừng tự kết luận từ tên tội trên báo chí.
Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được giải thích theo hồ sơ của mình, hoặc liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước nếu thuộc diện được trợ giúp. Mang theo bản án, quyết định thi hành án và giấy chứng nhận chấp hành xong hình phạt.
Câu hỏi thường gặp
Bị phạt hành chính có tính là có án tích không?
Không. Án tích chỉ phát sinh từ bản án hình sự có hiệu lực. Bị xử phạt vi phạm hành chính, kể cả bị tước quyền sử dụng chứng chỉ có thời hạn, không phải án tích và không ghi vào phiếu lý lịch tư pháp. Tuy vậy, một số nghề vẫn xét lịch sử vi phạm khi cấp lại.
Án treo có phải là án tích không?
Có. Án treo là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện, nhưng người được hưởng án treo vẫn là người bị kết án và có án tích cho tới khi được xoá. Thời gian thử thách của án treo phải được tính khi xác định mốc xoá án tích.
Đã xoá án tích thì có phải khai trong hồ sơ hành nghề không?
Theo Bộ luật Hình sự, người đã được xoá án tích coi như chưa bị kết án. Tuy vậy, nếu nghề bạn xin có điều kiện "kể cả đã xoá án tích" với một số tội, mẫu tự khai có thể hỏi riêng. Khai đúng theo câu hỏi của mẫu; khai sai có thể dẫn tới thu hồi sau này.
Đang bị khởi tố thì chứng chỉ đang có có bị thu hồi không?
Bị khởi tố chưa phải là có tội. Nhiều luật nghề nghiệp quy định tạm đình chỉ hành nghề hoặc tạm dừng một số quyền trong thời gian bị truy cứu, chứ không thu hồi ngay. Hậu quả cụ thể tuỳ từng nghề và tuỳ bản án cuối cùng.
Bản án ở nước ngoài có ảnh hưởng tới chứng chỉ ở Việt Nam không?
Có thể có, tuỳ quy định của từng nghề và việc thông tin đó có được ghi nhận vào lý lịch tư pháp hay không. Người nước ngoài xin hành nghề tại Việt Nam thường phải nộp giấy tờ tương đương phiếu lý lịch tư pháp của nước mình. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Có cách nào rút ngắn thời gian chờ xoá án tích không?
Bộ luật Hình sự có quy định xoá án tích trong trường hợp đặc biệt khi người bị kết án có biểu hiện tiến bộ rõ rệt và đã lập công, theo đề nghị của cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc hoặc chính quyền địa phương. Đây là thủ tục do toà án xem xét, không phải quyền đương nhiên.