Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, người lao động làm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động phải được huấn luyện và cấp thẻ an toàn trước khi được bố trí làm công việc đó. Trong cách chia đối tượng huấn luyện theo văn bản hướng dẫn, đây là "nhóm 3", và thẻ an toàn là giấy riêng của nhóm này. Thẻ không phải chứng chỉ nghề: nó chứng minh bạn đã được huấn luyện an toàn cho đúng công việc, chứ không chứng minh tay nghề.
Bài viết từ phía người lao động: thợ hàn, thợ điện, người làm trên cao, người vận hành nồi hơi, cần trục, xe nâng, người làm trong bồn bể kín. Bài trả lời những câu hay gặp khi đi làm — công việc của mình có thuộc diện không, ai trả tiền học, thẻ hết hạn thì sao, sang công ty mới có phải học lại không.
Sáu nhóm huấn luyện và vị trí của nhóm 3
Văn bản hướng dẫn chia người phải huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động thành sáu nhóm. Bảng dưới mô tả nguyên lý để bạn biết mình thuộc nhóm nào; nội dung, thời lượng và giấy tờ của từng nhóm đối chiếu theo văn bản hiện hành.
| Nhóm | Là ai | Giấy được cấp sau huấn luyện |
|---|---|---|
| Nhóm 1 | Người quản lý phụ trách an toàn: giám đốc, quản đốc, trưởng bộ phận | Giấy chứng nhận huấn luyện |
| Nhóm 2 | Người làm công tác an toàn, vệ sinh lao động chuyên trách hoặc bán chuyên trách | Giấy chứng nhận huấn luyện |
| Nhóm 3 | Người làm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động | Thẻ an toàn |
| Nhóm 4 | Người lao động khác, kể cả học nghề, thử việc | Ghi nhận vào sổ theo dõi của đơn vị |
| Nhóm 5 | Người làm công tác y tế tại cơ sở | Giấy chứng nhận huấn luyện |
| Nhóm 6 | An toàn, vệ sinh viên | Huấn luyện bổ sung kỹ năng, giấy tờ theo quy định hiện hành |
Một người có thể thuộc nhiều nhóm. Ví dụ quản đốc xưởng hàn vừa là nhóm 1 vừa trực tiếp hàn: khi đó cần cả giấy chứng nhận nhóm 1 và thẻ an toàn nhóm 3.
Công việc nào là "có yêu cầu nghiêm ngặt"
Danh mục công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động do cơ quan quản lý nhà nước về lao động ban hành, và được cập nhật theo thời gian. Bạn không tự suy ra từ cảm giác "việc này nguy hiểm", mà đối chiếu công việc thật của mình với danh mục hiện hành.
Những công việc thường nằm trong danh mục gồm: vận hành nồi hơi, bình chịu áp lực, hệ thống lạnh; vận hành thiết bị nâng như cần trục, cầu trục, xe nâng hàng, vận thăng; làm việc trên cao; hàn, cắt kim loại; công việc về điện như lắp đặt, sửa chữa, vận hành; làm việc trong không gian hạn chế như bồn, bể, hầm, cống; tiếp xúc hoá chất nguy hiểm; công việc trong hầm lò, nổ mìn. Đây là các nhóm điển hình chứ không phải danh mục đầy đủ.
Hai công việc trông giống nhau có thể khác nhau về diện. Người lái xe nâng trong kho thuộc diện thiết bị nâng; người đẩy xe nâng tay thì không. Thợ điện dân dụng đi sửa ổ cắm cho hộ gia đình là việc về điện, nhưng nếu làm tự do, không theo hợp đồng lao động, thì việc tự lo huấn luyện theo quy định dành cho người làm việc không theo hợp đồng lao động.
Nếu không chắc, hãy hỏi bộ phận an toàn của công ty: họ có trách nhiệm xác định ai trong đơn vị làm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt và đưa đi huấn luyện.
Ai tổ chức, ai trả tiền, học những gì
Người sử dụng lao động có trách nhiệm tổ chức huấn luyện. Luật đặt nghĩa vụ này cho người sử dụng lao động: đưa người lao động đi huấn luyện trước khi bố trí làm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt, và chịu chi phí. Người lao động không phải tự bỏ tiền học để được giao việc, và thời gian huấn luyện được tính là thời gian làm việc.
Nơi huấn luyện. Công ty có thể gửi người lao động tới tổ chức huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động đủ điều kiện, hoặc tự huấn luyện nếu đáp ứng điều kiện theo quy định. Thẻ an toàn do người sử dụng lao động hoặc tổ chức huấn luyện cấp sau khi người học đạt kiểm tra, tuỳ theo cách tổ chức.
Nội dung. Gồm phần chung về pháp luật và kiến thức an toàn, và phần chuyên ngành gắn với đúng công việc của bạn: nhận diện nguy cơ, quy trình làm việc an toàn, sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân, xử lý sự cố, sơ cứu. Có kiểm tra lý thuyết và thực hành.
Thời lượng. Văn bản hướng dẫn đặt thời lượng tối thiểu cho lần huấn luyện đầu và cho huấn luyện định kỳ. Khoá học quá ngắn so với mức tối thiểu, hoặc "phát thẻ không cần học", là dấu hiệu bạn đang cầm một tờ thẻ không bảo vệ được mình khi có chuyện.
Khi nào phải học lại hoặc huấn luyện bổ sung
Thẻ an toàn có thời hạn, và ngoài hết hạn còn nhiều lý do khiến bạn phải học tiếp. Các trường hợp thường gặp:
- Đến kỳ huấn luyện định kỳ theo quy định hiện hành, kể cả khi thẻ chưa hết hạn.
- Thẻ hết hạn: phải huấn luyện lại và kiểm tra đạt để được cấp thẻ mới.
- Chuyển sang công việc có yêu cầu nghiêm ngặt khác: ví dụ từ hàn sang vận hành cầu trục.
- Công ty đưa vào máy, thiết bị, công nghệ mới làm thay đổi nguy cơ của công việc.
- Nghỉ làm công việc đó một thời gian dài rồi quay lại.
- Sau sự cố, tai nạn, hoặc khi kiểm tra phát hiện người lao động không nắm quy trình.
Huấn luyện lại không phải hình phạt. Nó là cách để thẻ an toàn trên túi áo bạn vẫn phản ánh đúng việc bạn đang làm.
Sang công ty mới: thẻ cũ còn dùng được không
Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Thẻ an toàn ghi công việc bạn đã được huấn luyện và có thời hạn. Về nguyên tắc, khi chuyển sang đơn vị mới làm đúng công việc đó và thẻ còn hạn, đơn vị mới có thể xem xét thẻ cũ; tuy vậy người sử dụng lao động mới vẫn có trách nhiệm bảo đảm bạn nắm được nguy cơ cụ thể tại nơi làm việc của họ — thiết bị khác, quy trình khác, mặt bằng khác.
Trong thực tế, nhiều công ty yêu cầu huấn luyện lại hoặc huấn luyện bổ sung phần chuyên ngành gắn với thiết bị của họ, nhất là với cần trục, nồi hơi, hệ thống điện. Điều này hợp lý: một thợ vận hành cầu trục ở xưởng thép Thái Nguyên chuyển sang kho cảng Quảng Ninh sẽ gặp tải, tầm với và điều kiện gió khác hẳn.
Bạn nên mang theo thẻ cũ và giấy tờ huấn luyện khi đi xin việc, vì nó cho thấy bạn đã có nền và giúp rút ngắn phần học chung nếu quy định cho phép. Nhưng đừng coi tấm thẻ của công ty cũ là giấy thông hành dùng mãi; nhiều sự cố xảy ra trong những tuần đầu người thợ mới chưa quen thiết bị.
Nếu thẻ do công ty cũ tự huấn luyện và tự cấp, hãy hỏi đơn vị mới có chấp nhận không, vì giá trị của nó phụ thuộc vào việc công ty cũ có đủ điều kiện tự huấn luyện hay không.
Tự kiểm tấm thẻ của mình
Trước khi nhận việc, hoặc khi đổi chỗ làm, bỏ ra vài phút nhìn lại tấm thẻ và giấy tờ đi kèm. Những điểm nên kiểm:
- Họ tên, ngày sinh, số định danh trên thẻ có khớp căn cước hiện tại không; sai một ký tự cũng nên xin điều chỉnh.
- Công việc ghi trên thẻ có đúng việc bạn đang làm không, hay chỉ ghi chung chung không rõ công việc.
- Thời hạn của thẻ, và lần huấn luyện định kỳ gần nhất là khi nào.
- Tên đơn vị cấp thẻ: công ty tự huấn luyện hay tổ chức huấn luyện bên ngoài; nếu là tổ chức bên ngoài, đơn vị đó có đủ điều kiện hoạt động huấn luyện không.
- Bạn có giữ được bản sao giấy tờ của khoá học không: danh sách lớp, kết quả kiểm tra, nội dung chương trình.
- Nội dung bạn được học có thật sự gắn với thiết bị và mặt bằng bạn đang làm không, hay chỉ là bài giảng chung.
Nếu tấm thẻ có được sau một buổi ký tên lấy về mà không học, không kiểm tra, đó là dấu hiệu khoá huấn luyện không đạt yêu cầu. Khi có tai nạn, giấy tờ như vậy dễ bị coi là không có giá trị, và người chịu thiệt đầu tiên là người lao động.
Thẻ an toàn không thay được chứng chỉ nghề và kiểm định thiết bị
Người lao động hay nhầm ba loại giấy. Thẻ an toàn chứng minh bạn đã học an toàn cho công việc. Chứng chỉ nghề — sơ cấp nghề vận hành, chứng chỉ thợ hàn theo tiêu chuẩn, chứng chỉ kỹ năng nghề quốc gia — chứng minh bạn có tay nghề. Kết quả kiểm định chứng minh thiết bị bạn sắp vận hành đang an toàn. Ba thứ khác nhau và nhiều công việc đòi cả ba.
Ví dụ người lái xe nâng trong kho: cần được đào tạo vận hành xe nâng, cần thẻ an toàn nhóm 3, và xe nâng phải có kết quả kiểm định còn hạn. Thiếu một trong ba, khi có tai nạn thì việc xác định lỗi sẽ rất bất lợi cho các bên.
Bạn có quyền từ chối làm công việc khi thấy rõ nguy cơ xảy ra tai nạn đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, và phải báo ngay cho người quản lý trực tiếp. Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 ghi nhận quyền này. Từ chối vận hành một thiết bị chưa kiểm định, hoặc khi chưa được huấn luyện, là tình huống điển hình.
Nếu bị ép làm khi chưa có thẻ, hoặc bị trừ lương vì đi huấn luyện, bạn có thể phản ánh với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở hoặc cơ quan quản lý lao động ở tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Công ty bắt người lao động tự trả tiền học thẻ an toàn có đúng không?
Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, người sử dụng lao động có trách nhiệm tổ chức huấn luyện và chịu chi phí huấn luyện cho người lao động của mình. Thời gian huấn luyện được tính là thời gian làm việc. Nếu bị trừ lương hoặc phải nộp tiền, bạn có thể hỏi lại bộ phận nhân sự và phản ánh với công đoàn cơ sở.
Thợ làm tự do, không có hợp đồng lao động thì lấy thẻ an toàn ở đâu?
Người làm việc không theo hợp đồng lao động mà làm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt vẫn phải được huấn luyện. Họ có thể tự đăng ký học tại tổ chức huấn luyện đủ điều kiện. Chủ công trình thuê thợ tự do cũng nên yêu cầu xem thẻ trước khi giao việc trên cao, hàn cắt hay đấu nối điện.
Thẻ an toàn có thời hạn bao lâu?
Thẻ an toàn có thời hạn theo văn bản hướng dẫn hiện hành, và bên cạnh đó còn có huấn luyện định kỳ trong thời gian thẻ còn hạn. Con số cụ thể nên xem trên chính tấm thẻ và trong văn bản hiện hành. Ghi ngày hết hạn vào điện thoại để nhắc công ty bố trí học lại trước khi quá hạn.
Mất thẻ an toàn thì có phải học lại từ đầu không?
Thường không. Bạn đề nghị nơi đã cấp thẻ — công ty hoặc tổ chức huấn luyện — cấp lại dựa trên hồ sơ huấn luyện còn lưu. Nếu nơi cũ không còn hoạt động hoặc không còn lưu hồ sơ, khả năng cao là phải huấn luyện lại. Vì vậy nên chụp ảnh thẻ và giữ bản sao giấy tờ huấn luyện.
Một thẻ an toàn ghi được nhiều công việc không?
Thẻ ghi công việc bạn đã được huấn luyện. Nếu bạn được huấn luyện cho nhiều công việc có yêu cầu nghiêm ngặt, cách ghi trên thẻ tuỳ mẫu thẻ hiện hành và cách tổ chức huấn luyện. Điều quan trọng là mỗi công việc bạn làm đều phải nằm trong phần đã học và đã đạt kiểm tra.
Sinh viên thực tập làm việc trên cao có cần thẻ an toàn không?
Người học nghề, thực tập được bố trí làm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt cũng phải được huấn luyện phù hợp trước khi làm. Đơn vị nhận thực tập không nên để sinh viên làm việc trên cao, hàn cắt hay vận hành thiết bị nâng khi chưa huấn luyện, dù chỉ trong thời gian ngắn và có người kèm.