Với phần lớn doanh nghiệp, Luật Doanh nghiệp chỉ đòi giám đốc có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và không thuộc diện bị cấm; trình độ là chuyện của điều lệ. Riêng một số ngành dịch vụ chuyên môn, luật chuyên ngành bắt chính giám đốc hoặc người đại diện theo pháp luật phải là người hành nghề trong nghề đó: công ty kiểm toán, doanh nghiệp dịch vụ kế toán, doanh nghiệp thẩm định giá, tổ chức hành nghề luật sư, văn phòng công chứng, doanh nghiệp đấu giá tài sản.
Ở hầu hết các ngành có điều kiện khác — nhà thuốc, phòng khám, công ty xây dựng, công ty lữ hành — luật tách hai vai: người điều hành doanh nghiệp và người phụ trách chuyên môn. Hiểu được ngành của bạn thuộc kiểu nào giúp tránh hai sai lầm ngược nhau: thuê giám đốc không đủ tư cách ở ngành bắt buộc, hoặc tưởng giám đốc phải có chứng chỉ ở ngành không đòi.
Vì sao vài ngành bắt giám đốc là người hành nghề
Lý do nằm ở sản phẩm. Công ty kiểm toán bán ý kiến kiểm toán, doanh nghiệp thẩm định giá bán chứng thư, văn phòng công chứng bán sự chứng nhận. Sản phẩm đó gắn với trách nhiệm nghề nghiệp của cá nhân ký tên, và người đứng đầu tổ chức chịu trách nhiệm về hệ thống kiểm soát chất lượng. Nếu người đứng đầu không hiểu nghề, áp lực doanh thu dễ đè lên chuẩn mực nghề nghiệp.
Ngược lại, nhà thuốc bán thuốc, phòng khám bán dịch vụ khám chữa bệnh — sản phẩm cũng chuyên môn, nhưng luật chọn cách khác: yêu cầu một người phụ trách chuyên môn có chứng chỉ, giấy phép, có mặt khi cơ sở hoạt động, còn chủ sở hữu và giám đốc có thể là người khác. Hai cách tiếp cận này đều có lý, chỉ là luật mỗi ngành chọn một cách.
Từ đó có một nguyên tắc dễ nhớ: muốn biết giám đốc có phải là người hành nghề không, đừng đọc Luật Doanh nghiệp mà đọc luật của chính ngành đó, phần nói về loại hình tổ chức và người quản lý.
Các ngành thường gặp và yêu cầu với người đứng đầu
Bảng dưới đây ở mức nguyên lý. Số lượng người hành nghề tối thiểu, thời gian hành nghề trước khi được làm người đứng đầu và các điều kiện kèm theo phải đối chiếu văn bản hiện hành.
| Loại tổ chức | Luật điều chỉnh chính | Yêu cầu với người đứng đầu |
|---|---|---|
| Công ty kiểm toán | Luật Kiểm toán độc lập 2011 | Người đại diện theo pháp luật, giám đốc hoặc tổng giám đốc phải là kiểm toán viên hành nghề |
| Doanh nghiệp dịch vụ kế toán | Luật Kế toán 2015 | Giám đốc hoặc tổng giám đốc, người đại diện theo pháp luật phải là kế toán viên hành nghề theo loại hình |
| Doanh nghiệp thẩm định giá | Luật Giá 2023 | Người đại diện theo pháp luật, giám đốc hoặc tổng giám đốc phải là thẩm định viên về giá hành nghề tại doanh nghiệp |
| Tổ chức hành nghề luật sư | Luật Luật sư | Trưởng văn phòng luật sư, giám đốc công ty luật phải là luật sư |
| Văn phòng công chứng | Luật Công chứng 2024 | Trưởng văn phòng là công chứng viên, có thêm yêu cầu về thời gian hành nghề |
| Doanh nghiệp đấu giá tài sản | Luật Đấu giá tài sản (sửa đổi 2024) | Người đứng đầu theo loại hình phải là đấu giá viên |
Với kiểm toán, kế toán dịch vụ và thẩm định giá, luật còn đặt thêm yêu cầu về số người hành nghề và về thành viên góp vốn. Đó là điều kiện của doanh nghiệp, không phải của riêng giám đốc, nhưng thiếu thì giám đốc đủ tư cách cũng không cứu được hồ sơ.
Những chỗ dễ hiểu nhầm
"Có chứng chỉ" chưa chắc là "người hành nghề". Ở kiểm toán, kế toán và thẩm định giá, có chứng chỉ hoặc thẻ chỉ là bước đầu. Muốn được tính là người hành nghề tại doanh nghiệp, cá nhân còn phải đăng ký hành nghề, cập nhật kiến thức đủ và làm việc theo hợp đồng với doanh nghiệp đó. Giám đốc có chứng chỉ nhưng đăng ký hành nghề đã hết hiệu lực có thể bị coi là không đáp ứng.
Chủ sở hữu khác giám đốc. Luật thường không cấm người không hành nghề góp vốn, nhưng giới hạn tỷ lệ hoặc yêu cầu một phần vốn phải thuộc người hành nghề. Nhà đầu tư không có chứng chỉ vẫn có thể là thành viên, chỉ không được giữ vị trí người đứng đầu.
Phó giám đốc không thay được. Ở các ngành trong bảng, yêu cầu đặt lên người đứng đầu và người đại diện theo pháp luật. Bố trí một phó giám đốc là người hành nghề trong khi giám đốc là người ngoài nghề không giải được điều kiện.
Kiêm nhiệm hai nơi. Người hành nghề thường chỉ được đăng ký hành nghề tại một tổ chức trong cùng thời gian. Làm giám đốc của hai công ty kiểm toán, hai doanh nghiệp thẩm định giá cùng lúc gần như chắc chắn vi phạm.
Công ty mẹ đa ngành. Một tập đoàn muốn thêm mảng dịch vụ kế toán hay thẩm định giá thường phải lập pháp nhân riêng đáp ứng điều kiện, vì giám đốc tập đoàn không phải là người hành nghề.
Những ngành tách giám đốc và người phụ trách chuyên môn
Ở nhóm ngành này, giám đốc có thể là bất kỳ ai không thuộc diện bị cấm, còn tư cách nghề đặt lên một người khác. Nhà thuốc, quầy thuốc, cơ sở bán buôn thuốc cần người phụ trách chuyên môn về dược có chứng chỉ phù hợp vị trí. Phòng khám cần người chịu trách nhiệm chuyên môn kỹ thuật có giấy phép hành nghề và đáp ứng điều kiện thời gian hành nghề. Doanh nghiệp lữ hành cần người phụ trách kinh doanh lữ hành giữ chức danh lãnh đạo. Doanh nghiệp xây dựng muốn có chứng chỉ năng lực cần các cá nhân chủ chốt có chứng chỉ hành nghề phù hợp.
Hệ quả là trong các ngành này, rủi ro lớn nhất không nằm ở giám đốc mà ở quan hệ giữa doanh nghiệp và người phụ trách chuyên môn: người đó có làm việc thật không, có mặt khi cơ sở hoạt động không, nghỉ thì ai thay. Đây cũng là chỗ sinh ra nạn đứng tên khống mà nhiều bài trên trang này đã cảnh báo.
Một số ngành có cả hai yêu cầu: vừa giới hạn người quản lý, vừa đòi người phụ trách chuyên môn. Ví dụ ngành tài chính – ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm có tiêu chuẩn riêng cho người quản lý, người điều hành, cần được cơ quan quản lý chấp thuận trước khi bổ nhiệm ở một số vị trí. Đó là một mảng riêng, cần đọc luật chuyên ngành.
Cách tự kiểm trước khi bổ nhiệm giám đốc
Dù ngành của bạn thuộc nhóm nào, trình tự kiểm dưới đây giúp tránh bổ nhiệm rồi phải huỷ:
- Xác định ngành nghề kinh doanh chính xác theo hệ thống ngành và luật chuyên ngành điều chỉnh.
- Tìm trong luật chuyên ngành phần về điều kiện thành lập, loại hình tổ chức và người quản lý; ghi lại yêu cầu với người đứng đầu, người đại diện theo pháp luật.
- Nếu ngành bắt người đứng đầu là người hành nghề, kiểm ứng viên: chứng chỉ, đăng ký hành nghề còn hiệu lực, cập nhật kiến thức, có đang đăng ký ở nơi khác không.
- Nếu ngành tách vai, xác định người phụ trách chuyên môn và điều kiện của họ; giám đốc chỉ cần không thuộc diện bị cấm theo Luật Doanh nghiệp.
- Rà điều lệ của chính công ty: điều lệ có thể đặt tiêu chuẩn cao hơn luật.
- Ghi vào biên bản họp, quyết định bổ nhiệm căn cứ đã kiểm, lưu bản sao giấy tờ của người được bổ nhiệm.
Khi người đứng đầu mất tư cách giữa chừng
Giám đốc công ty kiểm toán bị đình chỉ đăng ký hành nghề, giám đốc doanh nghiệp thẩm định giá chưa cập nhật đủ kiến thức nên đăng ký không được gia hạn, trưởng văn phòng công chứng bị miễn nhiệm — các tình huống này làm doanh nghiệp rơi vào trạng thái không đáp ứng điều kiện ngay lập tức.
Việc cần làm là bổ nhiệm người thay thế đủ điều kiện và làm thủ tục thay đổi với cơ quan đăng ký kinh doanh lẫn cơ quan quản lý ngành trong thời hạn luật định. Trong khoảng trống, doanh nghiệp nên tạm ngừng những hoạt động cần chữ ký của người đứng đầu với tư cách người hành nghề, như phát hành báo cáo kiểm toán hay chứng thư thẩm định giá.
Với người bị mất tư cách, cần tách hai việc: tư cách quản lý doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp có thể vẫn còn, nhưng tư cách người đứng đầu theo luật chuyên ngành thì không. Tình huống có tranh chấp giữa các thành viên về việc thay người hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem điều lệ và hồ sơ cụ thể.
Khách hàng, đối tác kiểm tư cách người đứng đầu thế nào
Ở các ngành bắt người đứng đầu là người hành nghề, khách hàng có lý do chính đáng để kiểm trước khi ký hợp đồng kiểm toán, thẩm định giá hay thuê luật sư. Cách kiểm ở mức nguyên lý, không cần nhờ ai:
- Tra danh sách người hành nghề do cơ quan quản lý hoặc tổ chức xã hội – nghề nghiệp công bố: kiểm toán viên, thẩm định viên về giá đăng ký hành nghề thường được công khai theo từng năm; luật sư tra theo đoàn luật sư và tổ chức đại diện toàn quốc của luật sư.
- Đối chiếu tên người đứng đầu trên thông tin đăng ký doanh nghiệp với tên trong danh sách người hành nghề; lưu ý năm của danh sách, vì đăng ký hành nghề có thể không được gia hạn.
- Kiểm doanh nghiệp có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ, giấy phép hoạt động của ngành, không chỉ có mã số doanh nghiệp.
- Với văn phòng công chứng, kiểm quyết định cho phép thành lập và tên trưởng văn phòng trên thông tin công khai của cơ quan tư pháp cấp tỉnh.
- Khi thông tin không khớp, hỏi thẳng doanh nghiệp và đề nghị cung cấp bản sao giấy tờ; một đơn vị đàng hoàng sẽ không ngại.
Trang này chỉ nói tới việc tra trên cổng của cơ quan cấp. Nhận diện văn bằng, chứng chỉ giả là một kỹ năng khác, cần công cụ và quy trình riêng. Nếu nghi ngờ thật sự, đừng tự kết luận mà gửi văn bản hỏi cơ quan cấp.
Câu hỏi thường gặp
Công ty tư vấn thuế có bắt giám đốc phải có chứng chỉ không?
Dịch vụ làm thủ tục về thuế có quy định riêng về đại lý thuế và người có chứng chỉ hành nghề dịch vụ làm thủ tục về thuế. Yêu cầu với người quản lý đại lý thuế nằm trong văn bản của ngành thuế, nên hãy đối chiếu văn bản hiện hành hoặc tham khảo các trang chuyên về thuế.
Giám đốc công ty kiểm toán có được đồng thời làm kế toán trưởng ở công ty khác không?
Gần như không, vì kiểm toán viên hành nghề bị giới hạn chặt về công việc kiêm nhiệm để giữ tính độc lập, và làm kế toán trưởng ở đơn vị khác dễ xung đột lợi ích. Đọc kỹ phần các trường hợp không được đăng ký hành nghề trong Luật Kiểm toán độc lập và văn bản hướng dẫn.
Phòng khám tư nhân có bắt giám đốc phải là bác sĩ không?
Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 đặt yêu cầu lên người chịu trách nhiệm chuyên môn kỹ thuật của cơ sở, không nhất thiết lên giám đốc doanh nghiệp sở hữu phòng khám. Với từng hình thức tổ chức, điều kiện có thể khác, nên đối chiếu văn bản hướng dẫn cho đúng hình thức bạn định mở.
Người nước ngoài có làm giám đốc công ty luật ở Việt Nam được không?
Luật sư nước ngoài hành nghề tại Việt Nam thông qua chi nhánh, công ty luật nước ngoài theo quy định riêng, với điều kiện về người đứng đầu. Công ty luật Việt Nam thì giám đốc phải là luật sư Việt Nam. Trường hợp cụ thể cần đọc phần luật sư nước ngoài trong Luật Luật sư.
Giám đốc không phải người hành nghề thì điều lệ có ghi ngoại lệ được không?
Không. Điều lệ chỉ được đặt tiêu chuẩn cao hơn luật, không được hạ thấp yêu cầu luật chuyên ngành. Ghi ngoại lệ trong điều lệ không làm hồ sơ đủ điều kiện và còn làm điều lệ có điều khoản trái luật.
Doanh nghiệp đã có giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp thì có nghĩa là giám đốc đủ tư cách chưa?
Chưa chắc. Cơ quan đăng ký kinh doanh kiểm theo Luật Doanh nghiệp, còn điều kiện nghề do cơ quan quản lý ngành xét khi cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện, giấy phép hoạt động. Có mã số doanh nghiệp mà chưa có giấy phép ngành thì chưa được hoạt động trong ngành có điều kiện.