Trọng tài viên thương mại không có chứng chỉ hành nghề do nhà nước cấp như luật sư hay công chứng viên. Luật Trọng tài thương mại năm 2010 chỉ đặt ra điều kiện tối thiểu và danh sách người không được làm trọng tài viên; còn việc bạn có tên trong danh sách trọng tài viên của một trung tâm trọng tài hay không do chính trung tâm quyết định theo điều lệ và tiêu chuẩn riêng, thường cao hơn luật.
Bài này dành cho luật sư, chuyên gia tài chính, kỹ thuật, giảng viên luật, cựu thẩm phán muốn tham gia giải quyết tranh chấp bằng trọng tài. Luật Trọng tài thương mại đang được nghiên cứu sửa đổi; khi đọc, bạn đối chiếu văn bản hiện hành và điều lệ của trung tâm cụ thể mình định gia nhập. Bài không bàn cách chọn trọng tài viên cho vụ việc của doanh nghiệp, mà đi theo góc người muốn làm nghề.
Điều kiện tối thiểu theo luật
Luật Trọng tài thương mại năm 2010 quy định người có đủ các điều kiện sau có thể làm trọng tài viên:
- Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo Bộ luật Dân sự.
- Có trình độ đại học và đã qua thực tế công tác theo ngành đã học từ 5 năm trở lên.
- Trong trường hợp đặc biệt, chuyên gia có trình độ chuyên môn cao và nhiều kinh nghiệm thực tiễn, dù không đáp ứng yêu cầu về bằng đại học, vẫn có thể được chọn làm trọng tài viên.
Ba điều kiện này rộng hơn nhiều so với các nghề bổ trợ tư pháp khác. Luật không đòi hỏi bằng luật, vì tranh chấp thương mại thường cần người hiểu xây dựng, hàng hải, tài chính, công nghệ. Một kỹ sư kết cấu lâu năm hoàn toàn có thể ngồi ghế trọng tài trong tranh chấp hợp đồng xây dựng.
Điều kiện thực tế công tác "theo ngành đã học" nghĩa là kinh nghiệm phải liên quan tới chuyên ngành của bằng, không chỉ là tổng số năm đi làm. Trung tâm trọng tài thường yêu cầu bạn kê khai chi tiết quá trình công tác khi nộp hồ sơ.
Những người không được làm trọng tài viên
Người đang giữ chức danh tư pháp và công chức trong cơ quan tư pháp. Luật liệt kê người đang là thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên, chấp hành viên, công chức thuộc toà án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân, cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án. Lý do là tránh việc người nắm quyền tư pháp đồng thời xét xử tư. Khi đã nghỉ hưu hoặc thôi việc, hạn chế này không còn, và nhiều cựu thẩm phán trở thành trọng tài viên có uy tín.
Người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xoá án tích. Người là bị can, bị cáo, người đang chấp hành án hình sự, hoặc đã chấp hành xong bản án nhưng chưa được xoá án tích không được làm trọng tài viên.
Tiêu chuẩn cao hơn của trung tâm. Ngoài danh sách luật định, trung tâm trọng tài có thể đặt thêm điều kiện, chẳng hạn kinh nghiệm giải quyết tranh chấp, ngoại ngữ, chuyên ngành, độ tuổi tối thiểu, đã qua khoá bồi dưỡng kỹ năng trọng tài của trung tâm. Đây là quyền của trung tâm và bạn phải đáp ứng nếu muốn có tên trong danh sách.
Hạn chế riêng trong từng vụ việc. Kể cả đã có tên trong danh sách, bạn phải từ chối giải quyết vụ việc nếu là người thân thích, người đại diện của một bên, có lợi ích liên quan, hoặc đã từng là hoà giải viên, người đại diện, luật sư của bất cứ bên nào trong chính tranh chấp đó, trừ khi các bên đồng ý theo luật.
Cách vào danh sách trọng tài viên của một trung tâm
Mỗi trung tâm có quy trình riêng, nhưng thường đi theo khung sau:
- Tìm hiểu điều lệ, quy tắc tố tụng và tiêu chuẩn trọng tài viên của trung tâm mình định gia nhập; xem lĩnh vực tranh chấp mà trung tâm thường giải quyết có hợp với chuyên môn của bạn không.
- Chuẩn bị hồ sơ: đơn đề nghị, sơ yếu lý lịch chuyên môn chi tiết, bản sao bằng cấp, xác nhận kinh nghiệm, phiếu lý lịch tư pháp, cam kết tuân thủ quy tắc đạo đức trọng tài viên của trung tâm.
- Tham gia phỏng vấn hoặc khoá bồi dưỡng của trung tâm nếu được yêu cầu.
- Trung tâm xem xét, quyết định đưa bạn vào danh sách trọng tài viên; danh sách này thường công bố công khai để các bên lựa chọn.
- Theo dõi nghĩa vụ duy trì: tham gia sinh hoạt chuyên môn, cập nhật thông tin, tuân thủ quy tắc đạo đức. Trung tâm có thể đưa bạn ra khỏi danh sách khi vi phạm.
Trung tâm trọng tài phải đăng ký hoạt động theo quy định và thông báo danh sách trọng tài viên với cơ quan quản lý nhà nước về trọng tài. Vì vậy hồ sơ của bạn được xem xét kỹ, kể cả những thông tin về các vụ việc bạn từng tham gia với tư cách luật sư, để phòng xung đột lợi ích về sau.
Trọng tài viên khác hoà giải viên thương mại thế nào
Nhiều người cùng lúc muốn làm cả hai. Bảng dưới phân biệt ngắn gọn để bạn biết mình đang chuẩn bị cho vai trò nào.
| Tiêu chí | Trọng tài viên thương mại | Hoà giải viên thương mại |
|---|---|---|
| Kết quả công việc | Phán quyết trọng tài, chung thẩm, có giá trị thi hành | Kết quả hoà giải là thoả thuận của các bên; muốn có giá trị thi hành phải qua thủ tục công nhận |
| Văn bản điều chỉnh chính | Luật Trọng tài thương mại năm 2010 | Nghị định về hoà giải thương mại của Chính phủ |
| Cách hành nghề | Qua trung tâm trọng tài, hoặc được các bên chọn trong trọng tài vụ việc | Qua tổ chức hoà giải thương mại, hoặc đăng ký là hoà giải viên vụ việc tại Sở Tư pháp |
| Vai trò | Người phán quyết, quyết định ai đúng ai sai | Người hỗ trợ, giúp các bên tự đạt thoả thuận |
Một người có thể vừa là trọng tài viên vừa là hoà giải viên, nhưng không được ngồi cả hai ghế trong cùng một tranh chấp, trừ khi các bên đồng ý theo cách luật cho phép. Kỹ năng cũng khác nhau: trọng tài viên cần viết phán quyết chặt chẽ, hoà giải viên cần lắng nghe và tạo không gian thương lượng.
Trọng tài vụ việc và trách nhiệm cá nhân
Ngoài trọng tài quy chế tại trung tâm, các bên có thể chọn trọng tài vụ việc, tức tự lập hội đồng trọng tài mà không qua trung tâm. Khi đó người được chọn chỉ cần đáp ứng điều kiện luật định, không cần có tên trong danh sách của trung tâm nào. Tuy vậy trọng tài vụ việc đòi hỏi trọng tài viên tự lo phần thủ tục mà trung tâm thường làm thay, từ thông báo, lưu trữ hồ sơ tới gửi phán quyết; sai sót thủ tục có thể là căn cứ để toà án huỷ phán quyết.
Trọng tài viên có nghĩa vụ độc lập, vô tư, khách quan, giữ bí mật nội dung vụ tranh chấp, và phải thông báo cho các bên những tình tiết có thể ảnh hưởng tới tính khách quan của mình ngay khi biết. Nhận quà, nhận tiền ngoài thù lao theo quy định, hoặc liên lạc riêng với một bên về vụ việc là vi phạm nghiêm trọng, có thể dẫn tới bị loại khỏi danh sách và trách nhiệm pháp lý.
Nếu bạn được một bên đề nghị làm trọng tài viên nhưng chưa chắc mình có thuộc diện phải từ chối hay không, hãy hỏi trung tâm trọng tài, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có hình dung ban đầu. Thông báo sớm một tình tiết đáng ngờ luôn tốt hơn bị yêu cầu thay đổi giữa chừng.
Chuẩn bị trước khi nộp hồ sơ
Trung tâm trọng tài có uy tín thường chọn lọc kỹ. Những việc nên làm trước khi nộp hồ sơ:
- Rà lại các vụ việc bạn từng tham gia với tư cách luật sư, chuyên gia, người đại diện, và các doanh nghiệp bạn có quan hệ lâu dài, để biết trước những xung đột lợi ích tiềm ẩn.
- Viết lại sơ yếu lý lịch chuyên môn theo lĩnh vực tranh chấp: hợp đồng xây dựng, mua bán hàng hoá quốc tế, tài chính, sở hữu trí tuệ, thay vì liệt kê chức vụ.
- Tham dự phiên trọng tài với tư cách thư ký hoặc trợ lý hội đồng nếu có cơ hội, để quen nhịp làm việc và cách viết phán quyết.
- Đọc kỹ quy tắc tố tụng trọng tài của trung tâm, nhất là phần thời hạn, cách lập hội đồng, cách xử lý khi một bên vắng mặt.
- Rèn khả năng làm việc bằng ngoại ngữ nếu muốn tham gia tranh chấp có yếu tố nước ngoài.
Có tên trong danh sách chỉ là bước đầu. Các bên chọn trọng tài viên dựa vào uy tín chuyên môn và sự vô tư đã được chứng minh qua thời gian, nên những vụ việc đầu tiên quyết định khá nhiều tới con đường về sau.
Vì sao phán quyết bị huỷ: bài học cho trọng tài viên mới
Phán quyết trọng tài là chung thẩm, nhưng toà án có thể huỷ khi một bên yêu cầu và có căn cứ luật định. Các căn cứ chính trong Luật Trọng tài thương mại gồm: không có thoả thuận trọng tài hoặc thoả thuận vô hiệu; thành phần hội đồng trọng tài, thủ tục tố tụng không phù hợp với thoả thuận của các bên hoặc trái luật; vụ tranh chấp không thuộc thẩm quyền của hội đồng; chứng cứ do các bên cung cấp mà hội đồng dựa vào là giả mạo, hoặc trọng tài viên nhận tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác của một bên làm ảnh hưởng tới tính khách quan; phán quyết trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.
Nhìn vào danh sách này, phần lớn căn cứ nằm trong tầm kiểm soát của chính hội đồng trọng tài. Trọng tài viên mới thường tập trung vào nội dung tranh chấp mà xem nhẹ thủ tục: gửi thông báo không đúng địa chỉ các bên đã thoả thuận, không cho một bên đủ thời gian trình bày, quyết định vượt quá yêu cầu của nguyên đơn. Mỗi sơ suất như vậy là một lý do để bên thua yêu cầu huỷ.
Thói quen tốt là trước khi ký phán quyết, hội đồng rà lại từng căn cứ huỷ như một danh sách kiểm tra: thoả thuận trọng tài có hiệu lực không, thủ tục đã đúng chưa, phán quyết có vượt phạm vi không. Trung tâm trọng tài có uy tín thường có bộ phận rà soát hỗ trợ việc này.
Câu hỏi thường gặp
Không có bằng luật có làm trọng tài viên được không?
Được. Luật Trọng tài thương mại không đòi hỏi bằng luật, chỉ yêu cầu trình độ đại học và thực tế công tác theo ngành đã học đủ thời gian. Chuyên gia kỹ thuật, tài chính thường được chọn cho các tranh chấp thuộc lĩnh vực của mình.
Thẩm phán đang công tác có được làm trọng tài viên không?
Không. Người đang là thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên, chấp hành viên, công chức thuộc toà án, viện kiểm sát, cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án không được làm trọng tài viên. Sau khi nghỉ hưu hoặc thôi việc thì hạn chế này không còn.
Trọng tài viên có cần chứng chỉ hành nghề không?
Không có chứng chỉ hành nghề trọng tài viên do nhà nước cấp. Bạn đáp ứng điều kiện luật định và tiêu chuẩn của trung tâm để có tên trong danh sách, hoặc được các bên chọn trong trọng tài vụ việc.
Một người có thể có tên trong danh sách của nhiều trung tâm trọng tài không?
Luật không cấm, và nhiều trọng tài viên có tên ở hơn một trung tâm. Tuy vậy từng trung tâm có thể có quy định riêng, và bạn phải quản lý chặt xung đột lợi ích giữa các vụ việc ở những nơi khác nhau.
Luật sư làm trọng tài viên có được nhận vụ việc của khách hàng cũ không?
Bạn phải từ chối nếu từng là luật sư, người đại diện của một bên trong chính tranh chấp đó, và phải thông báo cho các bên mọi quan hệ có thể ảnh hưởng tới tính khách quan. Quan hệ khách hàng cũ ở vụ việc khác cũng nên được thông báo.
Có khoá học nào bắt buộc trước khi làm trọng tài viên không?
Luật không bắt buộc khoá học chung. Nhiều trung tâm trọng tài yêu cầu hoặc khuyến khích trọng tài viên mới tham gia khoá bồi dưỡng kỹ năng của trung tâm. Bạn đọc tiêu chuẩn riêng của trung tâm mình định gia nhập.